GS NGUYỄN CHÂU BLOG

SEN và BÙN

[MỘT CHÚT TRIẾT CHO ĐỜI THÊM VUI]

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. 

  

Dường như hầu hết người Việt đều biết bài Ca dao ca ngợi hoa sen trên đây:

Chủ đích của mấy câu ca dao này là ca ngợi vẻ đẹp và sự tinh khiết của bông sen: tuy mọc lên từ bùn tanh nhưng không vướng mùi tanh của bùn. Từ đó, hoa sen được dùng làm biểu tượng của sự cao quý, của sự vô nhiễm, nghĩa là không bị lây, nhuốm hoặc bị chi phối bởi hoàn cảnh chung quanh .(Nhiễm có nghĩa là “mắc phải”; “bị lây”; bị nhuộm)

Tuy nhiên, về phương diện hiện tượng luận (phenomenology) thì việc ca ngợi này không ổn. Bởi vì, xét trên bình diện giá trị, sen tiêu biểu cho một giá trị, thì bùn cũng tiêu biểu cho một giá trị khác, không thể đề cao giá trị hoa sen mà hạ thấp giá trị của bùn.

Sen và bùn có một tương quan và tương duyên mật thiết, không có bùn tanh thì không thể có hoa sen với hương thơm ngát.

Về mặt sinh học, Sen không thể mọc và phát triển ở những nơi không có sình lầy và nhiều bùn. Bùn tanh chứa những dưỡng chất để nuôi cây sen.

Có lẽ vì hiện tượng này mà thi sĩ Phùng Quán đã viết:

“Mặc cho câu ca được cả nước lưu truyền

Và đời vẫn tin là ca ngợi phẩm cách của sen

Nhưng tôi vẫn không thể nào tin được

Câu ca này gốc gác tự nhân dân

Bởi câu ca sặc mùi phản trắc

Của những phường bội nghĩa vong ân!

Vốn con cái của giai cấp cùng khổ

Chúng chòi lên cuộc đời quyền lực vàng son

Nghĩ đến mẹ cha chúng xấu hổ

Chúng mưu toan giấu che từ bỏ

Nói xa gần chúng mượn chuyện sen

“Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng tanh hôi mùi bùn”

Tất cả là trong cái chữ “gần”

Chỉ một chữ mà thấu gan, thấu ruột

Những manh tâm bội nghĩa vong ân.”

[...]

(“Hoa sen” trích trong Nhớ Phùng Quán, Nxb Trẻ 2003)

Bài “Hoa sen” của thi sĩ Phùng Quán dường như ám chỉ những người cộng sản nhờ thời cơ mà thành nhà cầm quyền, giàu sang, rồi không muốn nhìn lại quá khứ cùng khổ của tổ tiên và cha mẹ mình. Phùng Quán cho rằng bài ca dao này không do người dân thường làm ra mà do phường bội nghĩa vong ân, tìm cách xóa nguồn cội.

Trong phạm vi đấu tranh giai cấp, Phùng Quán đã nêu lên được một vấn đề thực tế. Nhưng trong kho tàng ca dao Việt Nam còn có nhiều câu ca dao khác cũng sử dụng ảnh tượng sen với những ý hướng khác, chẳng hạn như “ước mơ đoàn tụ” của một đôi tình nhân bị hoàn cảnh làm xa cách:

…Chưa biết nhau, sao không nói trước

    Biết nhau rồi kẻ ngược người xuôi

    Bao giờ cho được đủ đôi

    Như sen tịnh đế một chồi hai hoa”

Hoặc để so sánh hai giá trị tương đương:

   “Đấy vàng đây cũng đồng đen,

    Đấy hoa sói trắng, đây sen Tây Hồ…”

Hoặc hai phẩm chất sang-hèn:

    “Hoa sen mọc bãi cát lầm

     Tuy rằng lấm láp vẫn mầm hoa sen

     Thài lài mọc cạnh bờ sông

     Tuy rằng xanh tốt vẫn tông thài lài!

Ở đây, người ta đã dùng ảnh tượng sen và thài lài để khẳng định rằng cái có phẩm chất cao (đẹp và quý) nếu gặp hoàn cảnh thuận lợi để phát triển thì tốt, nhưng nếu chẳng may gặp hoàn cảnh không thuận lợi thì cũng vẫn là cái đẹp, cái quý do nguồn gốc của nó vốn là cái đẹp, cái quý.

Trái lại cái tầm thường, cái ít giá trị hoặc không có giá trị, thì dù gặp hoàn cảnh thuận lợi, gặp thời cơ tốt, mà phát huy hết khả năng, thì cũng vẫn là cái tầm thường, ít giá trị, chứ không thể nhờ hoàn cảnh mà thay đổi được bản chất, cội nguồn của thân phận, không thay đổi “tông” được…Thài lài vẫn là thài lài.

Đây là ý hướng dùng biểu tượng sen để nói lên sự phân biệt giai cấp, dòng giống trong tương quan xã hội với quan niệm không thể thay đổi được giai cấp một cách thực sự. Nói cách khác, con người nhờ hoàn cảnh thuận lợi (gặp thời) chỉ có thể thay đổi cái bề ngoài, chứ không thể thay đổi cốt cách của giai cấp mà mình thống thuộc.

     “Chị là con gái nhà giàu

     Ăn mặc tốt đẹp vào chầu tòa sen

     Em là con gái nhà hèn

     Ăn mặc rách rưới, mon men ngoài hè”

Bốn câu này cũng hàm ý phân biệt giai cấp, nhưng với thái độ thủ phận, chấp nhận. Nhưng những câu sau đây thì biểu lộ ước mong và ý hướng đảo lộn giai cấp, đấu tranh để đổi đời: kẻ hèn thành người sang và ngược lại:

     “Ai cho vàng đá đua chen

      Ai cho bèo nọ lộn sen một bồn”

Và mong muốn một cuộc đổi đời táo bạo:

     “Thân chị như cánh hoa sen

     Chúng em như bèo, như bọt chẳng chen được vào

     Lạy trời cho cả mưa rào

     Cho sấm, cho chớp, cho bão to gió lớn

     Cho sen chìm xuống. bèo trèo lên trên!”

HOA SEN

TIÊU BIỂU CHO GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC CAO QUÝ VÀ CỐT YẾU

Trở lại với bài ca dao quen thuộc trên đây:

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.   

Ta thấy, sen tượng trưng cho một giá trị thẩm mỹ, nhưng trong đời sống thường ngày, nếu đem so sánh với các loài hoa khác như hồng, đào, mai, huệ, cúc… thì có thể sen không vượt trội được.

Thật vậy, người đời rất ít kẻ thích hoa sen. Kể cả khi đem sen so sánh với các loài hoa cũng mọc từ dưới nước lên, như hoa súng, hoa lục bình… thì hoa súng cũng được nhiều người ưa thích và trân trọng như hoa sen. Sau đây là một bài văn ca ngợi hoa súng.

“Hoa súng.

“Dọc đầm đất quanh co, hai bên đầm rộng, ngòi dài. Cuối thu, sen đã tàn còn để rớt lại trên mặt nước những lá nhăn nheo như buồn một nỗi buồn ly biệt. Nước phẳng lặng, đồng ruộng phẳng lặng, ngọn cỏ xanh xanh.

Trên suốt một dải đầm sen, chỉ có lá cây súng tròn như một cái bánh đa, nổi trên mặt nước, duyên keo kết với nước, phô cả bộ mặt với trời xanh như tận hưởng tình của đất trời. Có những chiếc lá hơi tím vàng, có chiếc còn xanh mơn mởn. Nước phô bày một màu áo, như xô đẩy lên trên mặt một linh hồn. Giữa đám lá tẻ ngắt, bỗng ở phía bên kia hồ xa cách đường cái không bao nhiêu, lộ một bông hoa súng màu thanh thiên. Người du khách lơ đãng sẽ không trông thấy nó đâu vì nó không hề rực rỡ.

Hoa súng màu thiên thanh, duyên nợ nó với tôi là tất cả một lịch sử! Thuở còn bé, tôi trông nó nở ở trước nhà, trong một cái ao thân mật có lũy phía ngoài.

Ngõ nhà tôi mở thẳng ra bờ ao. Cái ngõ nhỏ có mái, có xà tre đánh đu được, nay tôi còn trông rõ quá ! Khi xưa, tựa ở đó, tôi mong thấy mẹ tôi đi xa về hoặc dì tôi sang chơi. Lúc ấy tâm hồn còn trẻ của tôi ( tôi mới lên sáu ,lên bảy ), kinh nghiệm sự đời bằng giác quan, tôi cảm vẻ đẹp và “ một cái gì lâng lâng thanh thiết” ở bông hoa súng, nở không biết về mùa nào.

Mười lăm năm trời sau đó, không thấy thứ hoa đó nữa, bởi một lẽ dễ hiểu là tôi đã ra thành thị…Rồi cách đây một năm, cuối mùa thu vào chơi làng Triều Khúc ở Hà Đông với một người bạn, tôi mới lại được trông thấy một bông hoa súng đúng lúc vừa vặn nở ở một cái ao nhỏ gần một cái quán đầu làng. Vẫn hoa cô lập ngoi lên mặt nước độ hai gang tay, cánh bao dưới màu phớt nâu, cánh hoa thon thon, màu thiên thanh man mác, làm rạng cả mặt hồ.

Rồi năm nay cách ngày ấy một năm, trên một con đường gập ghềnh, ngồi trên xe đạp, tôi lại trông thấy hoa súng lần thứ ba. Vẫn nó ẩn hiện dưới mặt trời và sắc nước, nở êm như ru, không yến oanh, không ong bướm, không tỏa hương ngát, bao giờ cũng đứng đơn chiếc.”

Theo Đinh Gia Phong
(Báo Thanh Nghị , 74)*

Tại sao hình tượng sen được tôn vinh hơn các loài hoa khác?

Có thể nói việc đề cao hoa sen như là một loài hoa đẹp mọc lên từ bùn và nước chỉ là ý tưởng phụ. Ý tưởng chính trong bài ca dao trên là đề cao cái đẹp đạo đức, cao quý và thanh khiết.

Thật vậy, Sen mọc lên từ bùn. Bùn có mùi tanh, chất dơ hôi, nhưng hoa sen lại thơm, hương xông ngát bầu không khí. Do đó, sen được tượng trưng cho một con người “vô nhiễm” nghĩa là mặc dầu “bị” sống trong một hoàn cảnh xấu, một môi trường đầy bẩn nhơ, tội lỗi, nhưng vẫn giữ được sự trong sạch, đạo hạnh, liêm khiết và thánh thiện.

Sen được dùng làm biểu tượng cho con người lý tưởng trong quan điểm đạo đức dân gian, tượng trưng cho quân tử trong Nho giáo “Liên hoa quân tử”, cho đức Vô nhiễm (gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn).

Liên hoa quân tử

“Diễm tuyết hữu thần hương mãn địa

Linh nê bất nhiễm, tích toàn thiêu”

Dầy đất hương thần tràn khí vị

Gần bùn mà chẳng vướng tanh hôi”

(Tạp chí Minh Tân số 19-25-1-1964 Saigon)

Vào thời nhà Tống (Trung Hoa) Chu Liêm Khê viết bài “Ái Liên thuyết” gọi hoa sen là “quân tử hoa”.

“Ái liên thuyết

Thuỷ lục thảo mộc chi hoa, khả ái giả thậm phồn. Tấn Đào Uyên Minh độc ái cúc; tự Lý Đường lai, thế nhân thịnh ái mẫu đơn; dư độc ái liên chi xuất ô nê nhi bất nhiễm, trạc thanh liên nhi bất yễu, trung thông ngoại trực, bất mạn bất chi, hương viễn ích thanh, đình đình tịnh thực, khả viễn quan nhi bất khả tiết ngoạn yên. Dư vị cúc, hoa chi ẩn dật giả dã; mẫu đơn, hoa chi phú quý giả dã; liên, hoa chi quân tử giả dã. Y! Cúc chi ái, Đào hậu tiển hữu văn; liên chi ái, đồng dư giả hà nhân; mẫu đơn chi ái, nghi hồ chúng hĩ.

Bản dịch của Ứng Hoà dã phu

Về lòng yêu hoa sen

“Bông của cây cỏ dưới nước trên bờ, nhiều loài dễ mến. Đào Uyên Minh đời Tấn riêng một mình thích cúc; từ triều Đường của họ Lý tới nay, người đời rất thích mẫu đơn; riêng tôi, tôi thích hoa sen từ bùn mọc lên mà không nhơ, trơ trọi trên nước lăn tăn mà không ẻo lả, bên trong thông suốt bên ngoài thẳng ngay, chẳng bò dưới đất (không hệ luỵ) chẳng phát nhánh cành (không bè cánh), mùi thơm truyền xa càng tinh khiết, cắm yên đứng thẳng (hiên ngang, ngay thẳng), có thể ngắm từ xa, nhìn không chán. Tôi nghĩ rằng hoa cúc là hoa của kẻ ẩn dật; hoa mẫu đơn là hoa của bực giàu sang; hoa sen là hoa của người quân tử vậy. Ôi! Yêu thích hoa cúc, sau họ Đào vẫn còn có vài người; có ai yêu thích hoa sen cùng với ta nào; còn yêu thích mẫu đơn thì có nhiều kẻ đến thế ư.”

Trong lịch sử Việt Nam, Mạc Đỉnh Chi (1280-1350) một danh sĩ đời vua Trần Anh Tông, thi đỗ Trạng Nguyên năm Giáp Thân (1304), lúc 24 tuổi. Thấy Mạc Đỉnh Chi tướng mạo xấu xí, vua chê không muốn cho vào chầu lại có ý muốn nhường chức Trạng này cho một người khác. Mạc Đỉnh Chi bèn làm bài phú nhan đề “Ngọc Tỉnh Liên” dâng lên vua ngự lãm. Nội dung “Ngọc tỉnh liên phú” Mạc Đỉnh Chi tự ví mình với hoa sen quý trong giếng ngọc. Nhờ bài này mà Mạc Đỉnh Chi được vua khâm phục, giữ vững chức Trạng Nguyên.

“Ngọc tỉnh liên phú”

Khách hữu:
Ẩn kỷ cao trai, hạ nhật chính ngọ.
Lâm bích thuỷ chi thanh trì, vịnh phù dung chi Nhạc phủ.

Hốt hữu nhân yên:
Dã kỳ phục, hoàng kỳ quan.
Huýnh xuất trần chi tiên cốt, lẫm tích cốc chi cù nhan.
Vấn chi hà lai, viết tòng Hoa San.
Nãi thụ chi kỷ, nãi sử chi toạ.
Phá Đông Lăng chi qua, trãi Dao Trì chi quả,
Tái ngôn chi lang, tái tiếu chi tha.

Ký nhi mục khách viết:
Tử phi ái liên chi quân tử gia!
Ngã hữu dị chủng, tàng chi tụ gian.
Phi đào lý chi thô tục, phi mai trúc chi cô hàn.
Phi tăng phòng chi cẩu kỷ, phi Lạc thổ chi mẫu đan.
Phi Đào lệnh đông ly chi cúc, phi Linh quân cửu uyển chi lan.
Nãi Thái Hoa san đầu ngọc tỉnh chi liên.

Khách viết:
Dị tai! Khởi sở vị ngẫu như thuyền hề hoa thập trượng, lãnh như sương hề cam tỷ mật giả gia!
Tích văn kỳ danh, kim đắc kỳ thực.
Đạo sĩ hân nhiên, nãi tụ trung xuất.
Khách nhất kiến chi, tâm trung uất uất.
Nãi phất thập dạng chi tiên, thử ngũ sắc chi bút.

Dĩ nhi ca viết:
Giá thuỷ tinh hề vi cung,
Tạc lưu ly hề vi hộ.
Toái pha ly hề vi nê,
Sái minh châu hề vi lộ,
Hương phức uất hề tằng tiêu,
Đế văn phong hề nữ mộ.
Quế tử lãnh hề vô hương,
Tố Nga phân hề nữ đố.
Thái dao thảo hề Phương châu,
Vọng mỹ nhân hề Tương phố.
Kiển hà vi hề trung lưu,
Hạp tương phản hề cố vũ.
Khởi hộ lạc hề vô dung,
Thán thiền quyên hề đa ngộ.
Cẩu dư bính chi bất a,
Quả hà thương hề phong vũ.
Khủng phương hồng hề dao lạc,
Mỹ nhân lai hề tuế mộ.

Đạo sĩ văn nhi thán viết:
Tử hà vi ai thả oán dã.
Độc bất kiến Phượng Hoàng trì thượng chi tử vi, Bạch Ngọc đường tiền chi hồng dược!
Quýnh địa vị chi thanh cao, ái thanh danh chi chiêu chước.
Bỉ giai kiến quý ư thánh minh chi triều, tử độc hà chi hồ tao nhân chi quốc!

Ư thị hữu cảm kỳ ngôn, khởi kính khởi mộ.
Nga Thành Trai đình thượng chi thi, canh Xương Lê phong đầu chi cú.
Khiếu xương hạp dĩ phi tâm, kính hiến "Ngọc tỉnh liên" chi phú.

 Phú sen trong giếng (bản dịch của Phan Võ)


Khách có kẻ:
Nhà cao tựa ghế; trưa hạ nắng nồng.
Ao trong ngắm làn nước biếc; Nhạc phủ vịnh khúc phù dung.

Chợt có người:
Mặc áo quê; đội mũ vàng.
Tiên phong đạo cốt; khác xa trần gian.
Hỏi "Ở đâu lại", rằng "Từ Hoa San".
Bèn bắc ghế; bèn mời ngồi.
Dưa Đông Lăng đem cắt; quả Dao trì đem mời.
Bèn sang sảng nói, bèn ha hả cười.

Đoạn rồi, trông khách mà rằng:
Anh cũng là người quân tử ưa hoa sen đó chăng?
Ta có giống lạ trong ống áo này.
Chẳng phải như đào trần lý tục; chẳng phải như trúc cỗi mai gầy.
Câu kỷ phòng tăng khó sánh; mẫu đơn đất Lạc nào tầy.
Giậu Đào Lệnh cúc sao ví được; vườn Linh Quân lan khó sánh thay!
Ấy là giống sen giếng ngọc ở đầu núi Thái hoa đây.

Khách rằng:
Lạ thay! Có phải người xưa từng bảo: "Ngó như thuyền mà hoa mười trượng, lạnh như sương mà ngọt như mật" đó ư ?
Trước vẫn nghe tiếng, nay mới thấy thật.
Đạo sĩ lòng vui hớn hở, lấy trong ống áo trưng bày.
Khách vừa trông thấy; lòng ngậm ngùi thay.
Giấy mười thức xếp sẵn; bút năm sắc thấm ngay.

Làm bài ca rằng:
Thủy tinh gác để làm cung
Cửa ngoài lóng lánh bao vòng lưu li
Bùn thời tán bột pha lê,
Hạt trai làm móc dầm dề tưới cây,
Mùi hương thơm ngát tầng mây,
Ngọc hoàng nghe cũng rủ đầy tình thương.
Lạnh lùng hạt quế không hương,
Tố Nga lại nổi ghen tuông tơi bời.
Bãi sông hái cỏ dạo chơi,
Bến Tương luống những trông vời Tương phi,
Giữa dòng lơ lửng làm chi,
Nhà xưa sao chẳng về đi cho rồi.
Há rằng trống rỗng bất tài
Thuyền quyên lắm kẻ lỡ thời thương thay.
Nếu ta giữ mực thẳng ngay.
Mưa sa gió táp xem nay cũng thường
Sợ khi lạt thắm phai hương.
Mỹ nhân đến lúc muộn màng hết xuân.

Đạo sĩ nghe mà than rằng:
Sao anh lại ai oán như thế?
Anh không thấy: hoa tử vi trên ao Phượng hoàng, hoa hồng dược trước thềm Ngọc đường đó sao?
Địa vị cao cả; danh tiếng vẻ vang.
Triều minh thánh chúng ta đều được quý: cõi tao nhân anh đi mãi sao đang.

Khách bấy giờ:
Nghe lọt mấy lời; đem lòng kính một.
Ngâm thơ đình thượng của Thành Trai; họa câu phong đầu của Hàn Dũ.
Gõ cửa thiên môn, giãi tấc lòng, kính dâng bài "Ngọc tỉnh liên" phú”.

Mạc Đỉnh Chi làm quan suốt ba triều Anh Tông, Minh Tông và Hiến Tông, thăng đến tước Tả Bộc Xạ Đại Liêu Ban. Bản chất liêm khiết được sĩ phu đương thời kính nể. Hai lần đi sứ Trung Hoa, rất được danh sĩ ngoại quốc thán phục. Mạc Đỉnh Chi mất năm 1350, thọ 70 tuổi.

Bài Ngọc Tỉnh Liên phú được cảm hứng từ bài Cổ ý của Hàn Dũ, sau đây:

 “Ngọc Tỉnh Liên Thi” - Hàn Dũ

PHIÊN ÂM

Thái Hoá phong đầu Ngọc Tỉnh Liên,
Khai hoa thập trượng ngẫu như thuyền.
Lãnh tỷ tuyết sương cam tỷ mật,
Nhứt phiến nhập khẩu trầm kha thuyên.
Ngã dục cầu chi bất đạn viễn,
Thanh bích vô lộ nan di duyên.
An đắc trường thê thướng trích thật,
Há chúng thất trạch căn chu liên.

DỊCH NGHĨA

Sen Ngọc Tỉnh trên đầu núi Hoá,
Ngó tợ thuyền mười trượng hoa cao .
Lạnh như tuyết sương ngọt như mật ,
Ngậm một miếng bịnh trầm cũng khỏi .
Ta mong cầu khỏi sợ quanh co,
Sườn dốc xanh một không lối trèo .
Sao được thang dài leo lên hái,
Xuống trồng gốc sen trong bảy chằm. (từ trang Đào Viên Thi Các)

HOA SEN TRONG ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI

Hoa sen được tôn vinh không phải chỉ vì tính vô nhiễm và vẻ đẹp cao quý mà còn do lợi ích trong đời sống con người, đặc biệt là người Á Đông.

1/ Sen trong ăn uống.

Hoa sen, ngó sen, củ sen được dung để chế biến các món ăn bổ, sang, cầu kỳ, hiếm quý (chỉ những người có phương tiện và điều kiện thời gian mới làm được). Hoa sen ướp trà (trà mạn sen), hạt sen làm mứt, làm nhân bánh, nấu chè (cao cấp). Lá sen hấp cơm. Xôi vân vân…

2/ Sen là một dược phẩm quý: hạt sen (liên thạch, thạch liên tử) làm thuốc thanh tâm (nhẹ tim), chữa lỵ, biếng ăn; liên nhục (nhân hạt) chữa tỳ hư, thần kinh suy nhược; liên tâm (tim sen- mầm) chữa chứng tâm phiền, tức ngực, đau nhói ở tim…; liên phòng (gương sen) chữa băng huyết phụ nữ, đau bụng do ứ máu; liên ngẫu (ngó sen) chữa nôn ra máu, máu cam, di tinh, hoạt tinh; tua nhị sen, tim sen; liên tu (nhị sen) chữa mất ngủ, hồi hộp, làm thuốc an thần.

3/ Trang trí: hoa sen có thể cắt cắm vào lọ, bình hoa để trang trí bàn thờ, phòng khách. Hồ sent rang trí chùa, công viên, thủy tạ.

4/ Về Văn hóa: Hoa sen, bông sen thường được dung để chỉ những dụng cụ hoặc một số công trình kiến trúc khoa học kỹ thuật, như “vòi sen”, “đài hoa sen”

5/ Trong tôn giáo: nhiều thứ hoa được dùng vào việc tế lễ, cúng bái, nhưng đặc biệt hoa sen được dung phổ biến ở xứ nóng (như hoa huệ dung ở xứ lạnh).

Trong Phật giáo, hoa sen được đề cao, được yêu quý và tôn vinh rất mực, bởi vì hoa sen mang nhiều đức tính cao, sang, mầu nhiệm.

Hoa sen được nhắc đến trong nhiều văn bản kinh Phật cũng như Puranas và Vệ Đà của Ấn Độ giáo.

“Người thực hiện bổn phận của mình mà không có sự quyến luyến, dâng các kết quả cho Đấng tối cao, sẽ không bị ảnh hưởng bởi các tác động tội lỗi, giống như lá sen không bị nước dính vào”. Bhagavad Gita 5.10.

Quá trình lịch sử Thiền tông cũng gắn liền với hình ảnh hoa sen qua sự kiện Đức Phật truyền chánh pháp nhãn tạng cho Tôn giả Ma-ha Ca-diếp ở hội Linh Sơn.

Kinh Phật kể rằng một hôm trong pháp hội, Đức Phật im lặng, tay cầm một cành hoa sen đưa lên trước mặt các đệ tử đang quay quần quanh Ngài. Hầu hết đều lặng yên, không hiểu gì. Riêng Ma-ha Ca-diếp mỉm cười tỏ ý lãnh hội được cái diệu lý ẩn trong cử chỉ của Phật. Ma-ha Ca-diếp đã ngộ được và đáp lại bằng nụ cười. Lúc đó Đức Phật mới nói: “Ta có Chánh pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng, vi diệu pháp môn, bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền nay trao cho Tôn giả Ma-ha Ca-diếp”(Liên đăng hội yến).

Sau buổi thuyết pháp, Đức Phật gọi Ma-ha Ca-diếp đến gần và mật truyền giáo pháp tối thượng…Rồi, Ca-diếp truyền lại cho A-Nan. [Tính từ Ca-diếp qua A-Nan đến Bồ Đề Đạt Ma là 28 Tổ Thiền ở Ấn Độ. Sau đó truyền qua Trung Hoa, từ Bồ Đề Đạt ma đến Huệ Năng là chấm dứt lối tâm truyền pháp yếu một thấy một trò.] (Chánh Trí Mai Thọ Truyền)

Trong truyền thuyết, sau khi đức Phật được sinh ra, Ngài bước bảy bước và mỗi bước có một hoa sen đỡ chân cho Ngài. Hầu hết các hình, tượng Phật đều có hoa sen ở dưới, gọi là tòa sen.

Các Đức Tính Của Hoa Sen Trong Phật Giáo”

a/ Tính vô nhiễm: không bị ảnh hưởng của môi trường, không lây cái xấu dù chung sống với nó.

b/ Tính trừng thanh: mọc trong nước có bùn đã không nhiễm bùn mà còn làm cho bùn lắng nước trong, nghĩa là có thể chuyển hóa hoàn cảnh chung quanh (chức năng của tu sĩ Phật giáo, của người quân tử).

c/ Sự tinh khiết: từ khi nở đến lúc tàn không có bướm ong bén mảng vầy hoa hút nhị (như các loài hoa khác). Chính vì tính chất này mà sen được chọn để cúng dường Tam Bảo. (theo Phan Bá Cầm trong “Hoa Sen với Phật giáo”/ tạp chí Vạn Hạnh, số 4)

d/ Tính mầu nhiệm: hoa sen biểu trưng cho “nhân quả đồng thời” (Diệu pháp Liên Hoa) trong gương sen đã có sẵn hạt – trong quả đã có nhân.

Việc đề cao hoa sen và xem sen như là hình tượng tiêu biểu của một giá trị thẩm mỹ, một giá trị đạo đức cao quý là cần thiết trong một xã hội xấu xa, một hoàn cảnh đầy ô nhiễm tinh thần. Trong trường hợp này, bốn câu ca dao trên sẽ có tác dụng khuyến khích con người giữ gìn sự trong sạch trong hoàn cảnh bẩn nhơ. Nhưng nếu tổng quát hóa ra toàn thể sinh hoạt xã hội nhân sinh thì không thể chấp nhận được.

Bởi vì quan điểm trọng sen, khinh bùn đưa đến thái độ coi thường thế gian, cuộc đời, phủ nhận sự hiện hữu cụ thể của thân phận làm người trong cuộc đời, chủ trương xuất thế, thoát khỏi vòng tục lụy để trở thành thánh nhân.

Ca ngợi sự tinh khiết của hoa sen vì hoa không gọi mời ong bướm, điểm này sẽ giống như ca ngợi sự đồng trinh của người con gái. Đây là một quan niệm không thích đáng vì trái với vận hành của thiên nhiên. Vì hoa sen có “nhân quả” đồng thời, nên hoa sen có thể tự sinh sôi nẩy nở, hầu hết các thảo mộc khác đều nhờ đến ong bướm trong việc kết quả và truyền giống.

Những gì thuộc về cuộc đời, thuộc về thân phận làm người tự bản thân chúng không phải là cái xấu. Hoa-Bướm-Ong có một tương quan và tương duyên thuộc về sinh tồn cùa vạn vật. Chuyện “hoa-bướm-ong” chỉ xấu khi có lạm dụng và lợi dụng.

Sống đạo đức không nhất thiết phải là thoát ra khỏi cuộc đời trần tục, trái lại cần phải dấn thân vào đời, càng sâu càng dễ chứng điều vi diệu của cuộc sống (thậm thâm vi diệu pháp). Điều quan trọng là phải biết dùng đời mà không để cho đời thao túng mình, như cây sen càng cắm sâu xuống bùn càng có sức vươn mạnh lên cao…

Trong quan điểm này, bùn giống như xã hội, như cuộc đời… tất cả những gì thuộc về bùn không phải là cái để khinh chê, miệt thị, đánh giá thấp mà là cái đáng biết ơn vì đã tạo điều kiện cho sen mọc, sen vươn lên và nở hoa thơm ngát.

Trọng sen, khinh bùn là cái tâm phân biệt thiếu minh trí. Khuynh hướng cho cuộc đời là xấu xa, đau khổ, nhơ bẩn như bùn rồi hô hào thoát ly, xuất thế để đi tìm chân lý, tìm thiện mỹ là một thái độ bất xứng, có thể đánh giá là bội nghĩa vong ân.

Thật đấy, rút khỏi bùn nhơ, nước đục cả cây lẫn hoa sen sẽ chết héo. Phủ nhận nơi sinh ra và nuôi dưỡng có phải là một vong ân không? Mùi hương ngào ngạt, sắc hoa dịu dàng của hoa sen từ đâu ra nếu không phải là do mùi tanh của bùn và nước hồ đục ngầu? Khoa thực vật học cho biết hương thơm nơi các loài hoa chính là sự bài tiết của thào mộc.

HÌNH TƯỢNG BÙN

Trong ca dao, tục ngữ và văn chương Việt Nam xưa, bùn là hình tượng tiêu biểu cho cái hôi tanh, dơ bẩn, lầy lụa, dễ bị dính, những cái không có giá trị, xấu xa.

-       Lội bùn lấm chân

-       Rẻ như đất bùn

-       Bùn lầy nước đọng

-       Để lâu cứt trâu hóa bùn (mất giá trị)

-       Gót danh lợi bùn pha sắc xám (Cung Oán ngâm)

-       Tiếc thay nước đã đánh phèn, Mà cho bùn lại vẩy lên mấy lần (Kiều)

Tiếp xúc với bùn thấy lầy nhầy, dơ nhớp, lờn nhờn gây cảm giác khó chịu. Bùn không có sự đối kháng khi đụng tới. Sau khi bị đụng, bị quậy, bùn từ từ trở lại dạng ban đầu. Bùn cho phép các vật khác xuyên qua mình, nhưng sau đó bám sát, dính vào bao phủ đối vật đã xuyên qua không chịu rời…Trót đã nhúng bùn thì khó mà rữa sạch.

Tóm lại, kinh nghiệm tiếp xúc với hoa sen và bùn cho thấy khuynh hướng đề cao hoa sen và hạ thấp bùn ao là một triết lý xa rời thực tế cuộc đời, không nhìn thấy rõ và thấy toàn thể tương quan, tương duyên của vũ trụ.

Đây là một triết lý siêu nhiên, hướng đến thoát ly cuộc đời cho nên có thái độ xem cuộc đời, vật chất là xấu, là ô trọc, là dơ bẩn như bùn đen. Họ đánh giá thấp cuộc đời để hô hào đi tìm một nơi cao hơn, đẹp đẽ hơn, bên trên cuộc đời. Cái tâm phân biệt này đã vấp phải một trở lực có tính cách biện chứng. Đó là nếu không có cái thấp thì làm sao biết cái cao?

Ở đời, nếu tất cả mọi người đều cao sang thì không còn ý nghĩa nữa bởi vì sẽ không có nhận thức về cao sang. Cái cao sang chỉ hiện hữu khi có sự khác biệt nghĩa là khi đối chiếu với cái thấp hèn.

Thái độ coi thường bùn, chê bùn hôi tanh là một thái độ lệch lạc, thiếu kiến thức về tâm-sinh-lý học. Sen sống cùng và sống với bùn, tự thân hoa sen chắc chắn không có cảm giác về mùi của bùn.

Con người cũng vậy, khả năng thích nghi và thích ứng bẩm sinh giúp cho con người hòa mình vào môi sinh. Người làm ruộng, người đi bắt cá ở ao, đìa… “chân lấm, tay bùn” không nghe mùi tanh của bùn, không thấy cái dơ bẩn của bùn. Người ở gần nơi sản xuất nước mắm lâu ngày không “ngửi thấy” mùi nước mắm…

 Về tương quan xã hội, việc đánh giá thấp người “chân lấm tay bùn” và những môi sinh “bùn lầy nước đọng” là thái độ vong ân. Không có người “chân lấm tay bùn”, “quê mùa thô kệch” thì lấy đâu ra lúa gạo, hoa màu cho người “cao sang” ăn để tồn tại?

Do đó, không nên và không thể dùng cái tâm phân biệt để nhận diện và nhận định các sự kiện, nhất là các giá trị trong cuộc đời.

SEN và BÙN là một nhất thể có hai mặt tác dụng, không có cái nào hơn cái nào kém. Không có bùn thì không có sen, cũng như không có tham, sân, si thì không có Phật.

Kinh Phật có câu “làm điều thiện cho đời bớt khổ” và khuyến khích làm điều thiện. Nhưng cũng trong kinh Phật có câu “Hãy từ bỏ điều thiện, nhất là điều ác! Kẻ nào đã sang sông thì không cần đến thuyền nữa.”

NGUYỄN CHÂU

Mùa Hè Đinh Dậu -2017